Siyosat va sport: tenglik hamda ikki xil standartlar oʻrtasidagi nozik chegara

Irlandiyada Isroil terma jamoasi bilan boʻladigan oʻyinni bekor qilish talab qilishmoqda. Irlandiya va Isroil terma jamoalari oʻrtasidagi uchrashuvga hali toʻrt oydan ortiq vaqt bor boʻlsa-da, oʻyin atrofida siyosiy mojaro allaqachon avj oldi. Bir qator irlandiyalik siyosatchilar oʻyinni bekor qilishni talab qilishdi.

Derri shahar kengashi aʼzolaridan biri esa, oʻzining taʼkidlashicha, «genotsidda ishtirok etgan» isroillik futbolchilarning ismlarini oshkor qilish niyatida ekanini bildirdi.

Uchrashuv 4 oktabr kuni UYeFA Millatlar ligasi doirasida oʻtkazilishi rejalashtirilgan. Biroq Irlandiyada bu bahs tobora sport tadbiri sifatida emas, balki siyosiy masala sifatida muhokama qilinmoqda.

Soʻnggi kunlarda bir nechta irlandiyalik siyosatchilar Irlandiya – Isroil uchrashuviga bormasliklarini maʼlum qilishdi. Ularning barchasi bu qarorni Isroilning Gʻazo sektoridagi harakatlariga qarshi norozilik sifatida izohlagan.

Shu bilan birga, mamlakatda uchrashuvni oʻtkazishdan voz kechish chaqiriqlari davom etmoqda. Irlandiya OAVlari xabar berishicha, avvalroq Isroilga qarshi umuman maydonga tushmaslik ehtimoli ham muhokama qilingan.

Ammo UYeFA tomonidan sanksiyalar qoʻllanilishi xavfi tufayli bu gʻoyadan voz kechilgan. Irlandiya futbol assotsiatsiyasi aʼzolarining qariyb 93 foizi Isroilni UYeFAning rasmiy musobaqalaridan chetlatish tashabbusini qoʻllab-quvvatlagan.

Xoʻsh, nima uchun siyosat sportga taʼsir qilmoqda? Betaraflik bilan ikki tomonlama standartlar oʻrtasidagi chegara qayerda?

Futbol maydoni jahon siyosati arenasiga aylanganda

Sport uzoq yillar davomida millat, din, til va siyosiy qarashlardan qatʼi nazar odamlarni birlashtiruvchi kam sonli sohalardan biri hisoblangan. Olimpiada halqalari, jahon chempionatlari va xalqaro turnirlar oʻnlab yillar mobaynida adolatli raqobat gʻoyasining ramzi boʻlib keldi. Bu yerda gʻalabani diplomatik ittifoqlar yoki davlatlarning harbiy qudrati emas, balki isteʼdod, mehnat va mahorat hal qilishi kerak edi. Biroq XXI asr sportning siyosatdan mustaqil boʻlishi mumkinligi haqidagi tasavvurlarni tobora koʻproq sinovdan oʻtkazmoqda.

Bugungi kunda xalqaro musobaqalar nafaqat sport kurashi maydoni, balki global siyosiy qarama-qarshiliklar sahnasiga ham aylanyapti. Sport federatsiyalarining qarorlari parlamentlarda muhokama qilinmoqda, prezidentlarning bayonotlari turnirlar taqdiriga taʼsir koʻrsatmoqda, jamoalarni musobaqalarga qoʻyish yoki chetlatish masalasi esa baʼzan harbiy va diplomatik inqirozlardan kam bahs uygʻotmayapti.

Shu fonda bir savol tobora koʻproq yangramoqda: axloqiy tamoyillarni himoya qilish bilan siyosiy ikki xil standartlar oʻrtasidagi nozik chegara qayerdan oʻtadi?

Sport siyosatdan tashqarimi yoki bu afsonami?

«Sport siyosatdan tashqari» degan ibora jahon sportidagi eng mashhur shiorlardan biriga aylangan. Ammo tarixga nazar tashlasak, sport hech qachon siyosiy jarayonlardan toʻliq ajralib qolmaganiga amin boʻlamiz.

Birgina 1936 yilgi Berlin Olimpiadasini eslashning oʻzi kifoya. Natsistlar Germaniyasi ushbu musobaqani xalqaro targʻibot vositasiga aylantirgan edi. Sovuq urush yillarida esa Olimpiya harakati bir necha bor SSSR va AQSh oʻrtasidagi geosiyosiy raqobat qurboniga aylangan.

1980 yilda Moskva Olimpiadasi sovet qoʻshinlarining Afgʻonistonga kiritilishi ortidan Gʻarb davlatlari tomonidan boykot qilindi. Bunga javoban esa Sovet Ittifoqi va uning ittifoqchilari 1984 yilda Los-Anjelesda oʻtkazilgan Olimpiya oʻyinlarida qatnashishdan bosh tortdilar.

Sport har doim xalqaro tizimning holatini aks ettirib kelgan. Davlatlar oʻrtasida tinch munosabatlar hukm surgan paytlarda u hamkorlik vositasi boʻlgan. Dunyo raqib lagerlarga boʻlingan davrlarda esa sport arenalari siyosiy kurashning davomiga aylangan.

Yaqinda esa - 23 aprel kuni AQSh prezidenti Donald Trampning maxsus vakili Paolo Zampolli FIFAdan kelasi jahon chempionatida Eron terma jamoasi oʻrnini Italiya bilan almashtirishni soʻradi. Uning fikricha, Eronning musobaqada ishtirok etishi qayta koʻrib chiqilishi kerak, shu munosabat bilan u FIFAga murojaat yoʻllagan. Lekin bu taklif xalqaro tashkilot tomonidan rad etildi.

Shuning uchun bugungi asosiy savol sport va siyosat oʻrtasida aloqa bormi yoki yoʻqmi, degan masala emas. Bu aloqa borligi aniq. Muhimi, siyosiy qarorlar sport sohasida qanchalik adolatli va izchil qoʻllanilayotganidir.

Rossiya pretsedenti

2022 yil fevral oyida Rossiya va Ukraina oʻrtasidagi qurolli mojaro boshlanganidan keyin xalqaro sport misli koʻrilmagan tezlikda reaksiya bildirdi.

Bir necha kun ichida Rossiya terma jamoalari va klublari koʻplab xalqaro musobaqalardan chetlatildi. Rossiya futbol terma jamoasi FIFA va UYeFA musobaqalarida ishtirok etish huquqidan mahrum boʻldi, jahon chempionati saralash bahslaridan chiqarildi, klublar esa Yevropa kuboklarida qatnashish imkoniyatini yoʻqotdi.

Bunday koʻlamdagi sport sanksiyalari dunyoda oʻnlab yillar davomida kuzatilmagan edi. Bu qarorlarni qoʻllab-quvvatlaganlar xalqaro sport yirik harbiy mojarolar qarshisida betaraf qolishi mumkin emasligini taʼkidladilar. Ularning fikricha, sport tashkilotlari gumanitar qadriyatlar va xalqaro huquqga sodiqligini namoyon qilishi shart.

Koʻplab sportchilar, murabbiylar va rasmiylar ham ushbu pozitsiyani maʼqulladi. Gʻarb mamlakatlarida Rossiyani chetlatish axloqiy jihatdan asosli qaror sifatida qabul qilindi. Biroq aynan shu pretsedent yangi muammoni ham keltirib chiqardi. Agar xalqaro sport siyosiy va axloqiy baho berish huquqini oʻz zimmasiga olar ekan, bu huquq barcha holatlarda bir xil qoʻllanilishi kerak emasmi?

Isroil masalasi

Gʻazo sektoridagi urush boshlanganidan keyin sport va siyosat munosabatlari haqidagi bahslar yanada kuchaydi. Falastin vakillari, huquqni himoya qiluvchi tashkilotlar hamda ayrim siyosiy arboblar bir necha bor xalqaro sport tashkilotlarini Isroilga qarshi sanksiyalar masalasini koʻrib chiqishga chaqirdilar. Ularning baʼzilari Rossiyaga nisbatan qabul qilingan qarorlarni misol qilib keltirib, Isroilga ham xuddi shunday choralar qoʻllanilishini talab qildi.

Biroq Isroil xalqaro musobaqalarda ishtirok etishda davom etmoqda. Bu holat ayrimlar uchun har bir vaziyatning oʻziga xosligi va ularni mexanik tarzda taqqoslab boʻlmasligining dalili boʻlsa, boshqalar uchun siyosiy tanlab munosabat bildirish va ikki xil standartlarning namunasi boʻlib koʻrindi.

Aslida bugungi sport siyosatidagi eng muhim savol ham shu yerda paydo boʻladi. Agar sport haqiqatan ham umumiy axloqiy tamoyillarga tayansa, nega oʻxshash talablar turli natijalarga olib kelmoqda? Bu savolga javob berish birinchi qarashda koʻringanidan ancha murakkab.

Sport tashkilotlari qanday izoh beradi?

Xalqaro federatsiyalar bu farqni bir necha omillar bilan tushuntiradi.

Birinchidan, ular har bir mojaro oʻziga xos huquqiy xususiyatlar va siyosiy sharoitlarga ega ekanini taʼkidlaydi.

Ikkinchidan, Rossiya holatida oʻnlab milliy federatsiyalar Rossiya jamoalariga qarshi maydonga tushishdan bosh tortgan va bu turnirlarning oʻtkazilishiga tahdid solgan edi. Uchinchidan, sport tashkilotlari oʻzlarini xalqaro sud sifatida koʻrmaslikka harakat qilib, asosiy vazifasi musobaqalarni tashkil etishdan iboratligini taʼkidlaydi.

Rasmiy nuqtai nazardan bu argumentlar mantiqiy koʻrinadi. Biroq tanqidchilar muammo huquqiy tafsilotlarda emas, balki adolat haqidagi tasavvurda ekanini aytishmoqda.

Har qanday qoidalar tizimi faqat barchaga bir xil qoʻllanilgan taqdirdagina oʻz nufuzini saqlab qoladi. Agar bir xil axloqiy mezonlar turli qarorlarga olib kelsa, tizimning oʻziga boʻlgan ishonch ham susayishi mumkin.

Tarix qanday saboq beradi?

Bunday bahslar ilk bor yuzaga kelayotgani yoʻq. Eng mashhur misollardan biri — aparteid davridagi Janubiy Afrika Respublikasining xalqaro sportdan izolyatsiya qilinishi. Oʻnlab yillar davomida sport sanksiyalari irqiy ajratish siyosatiga qarshi bosim oʻtkazish vositasi sifatida qaraldi.

Sport cheklovlarini qoʻllab-quvvatlovchilar bu misolni sport xalqaro siyosatda axloqiy rol oʻynashi mumkinligining isboti sifatida keltiradi.

Biroq tarix boshqa misollarni ham biladi. Turli davlatlarning harbiy amaliyotlari va qurolli mojarolari har doim ham keng koʻlamli sport sanksiyalariga sabab boʻlmagan. Baʼzi hollarda esa cheklovlarni qoʻllash mezonlari siyosiy vaziyat, jamoatchilik bosimi yoki yirik davlatlarning pozitsiyasiga qarab oʻzgarib turgan. Shu sababli har bir yirik xalqaro inqirozdan keyin ikki xil standartlar haqidagi bahslar yana avj oladi.

Sportchilar davlat qarorlari uchun javobgarmi?

Butun bahsning markazida muhim axloqiy dilemma yotadi. Hukumat qarorlari uchun sportchini jazolash adolatlimi?

Sanksiyalar tarafdorlari bu savolga ijobiy javob beradi. Ularning fikricha, milliy terma jamoalar davlatning xalqaro namoyon boʻlish shakllaridan biri hisoblanadi va shu sababli siyosiy yukdan butunlay xoli boʻla olmaydi.

Muxoliflar esa boshqacha fikrda. Ularga koʻra, sportchi urush boshlash haqida qaror qabul qilmaydi, tashqi siyosatni shakllantirmaydi va diplomatik qarorlarda ishtirok etmaydi. Demak, jamoaviy javobgarlik sport ruhiga zid hisoblanadi.

Har ikki pozitsiya ham maʼlum darajada asosli. Shuning uchun bu savolga hozircha mutlaq va hamma tan oladigan javob mavjud emas.

Yangi geosiyosiy davrda sport

Endi dunyo tobora kuchayib borayotgan xalqaro raqobat davriga kirmoqda. Yirik davlatlar oʻrtasidagi raqobat ortmoqda, yangi kuch markazlari paydo boʻlmoqda, siyosiy ittifoqlar oʻzgarmoqda. Bunday sharoitda sportni siyosatdan toʻliq ajratish haqida gapirish tobora qiyinlashib bormoqda.

Hozirgi davrda sport federatsiyalari murakkab tanlov qarshisida qolmoqda. Agar ular siyosiy mojarolarga aralashsa, bir tomonlama yondashuvda ayblanadi. Agar betaraflikni saqlasa, befarqlikda ayblanadi. Har qanday qaror tanqidlarga sabab boʻladi. Shuning uchun xalqaro sportning asosiy vazifasi mutlaq betaraflikka erishish emas, balki barcha ishtirokchilar uchun tushunarli va izchil qoidalarni saqlab qolish boʻlib bormoqda.

Xulosa oʻrnida

Hech shubhasiz, sport har doim oddiy musobaqadan koʻra kengroq maʼnoga ega boʻlib kelgan. U jamiyat qadriyatlarini aks ettiradi, xalqaro munosabatlarning holatini koʻrsatadi va koʻp hollarda jahon tartibining koʻzgusiga aylanadi. Shuning uchun unga nisbatan talablar ham yuqori.

Albatta, qoidalar barcha uchun bir xil boʻlganda, sport adolatli raqobat ramzi boʻlib qoladi. Ammo kimgadir bir xil, boshqasiga boshqacha munosabat bildirilganda, maydonga sportchilar emas, balki siyosiy manfaatlar chiqqandek taassurot paydo boʻladi.

Balki muammo sportda emasdir? Balki sport shunchaki jamiyatning oʻziga xos koʻzgusidir? Agar xalqaro munosabatlarda ikki xil mezonlar paydo boʻlsa, ular bir kuni albatta stadionlarga ham yetib keladi. Agar adolat siyosiy manfaatlarga qarab oʻzgarsa, uning aks-sadosi sport maydonlarida ham eshitiladi.

Shu bois bugun bahs faqat bir oʻyin, bir terma jamoa yoki bir mamlakat haqida emas. Bahs insoniyat qanday qoidalar asosida yashashni istayotgani haqida. Chunki qoidalar hamma uchun bir xil boʻlgandagina haqiqiy adolat vujudga keladi. Aks holda, har qanday musobaqa raqobat emas, kuch va taʼsir imkoniyatlarining navbatdagi namoyishiga aylanib qolishi mumkin.

Abulfayz Sayidasqarov