Xitoy yangi jahon yetakchisiga aylanmoqdami?

2026 yil bahorida Pekin XXI asrning eng muhim geosiyosiy sahnalaridan biriga aylandi. Xitoy poytaxtiga deyarli ketma-ket tarzda ikki yirik davlat rahbarlari – AQSh prezidenti Donald Tramp va Rossiya prezidenti Vladimir Putin tashrif buyurdi. Bu shunchaki diplomatik safar emasdi. Bu yangi dunyo tartibining namoyishi edi.

Yaqingacha Vashington global siyosatning yagona markazi hisoblanar, Moskva esa harbiy qudrat va yadroviy taʼsir tufayli alohida geosiyosiy oʻrinni saqlab turardi. Ammo 2026 yilga kelib vaziyat oʻzgardi. Endi AQSh ham, Rossiya ham Xitoy bilan hisoblashishga majbur boʻlmoqda. Bu oʻzgarishni eng yaxshi diplomatik bayonotlar emas, balki muzokaralar muhiti koʻrsatdi.

“Ajdaho”ning iltifotli tabassumi

XXR raisi Si Szinpin har ikki rahbarni xotirjam ishonch bilan qabul qildi. Pekin oʻzini endi “rivojlanayotgan davlat” emas, balki global tizimning markazlaridan biri sifatida tutayotgani sezilib turardi.

Tashriflar tashqi jihatdan odatiy diplomatik marosimlarga oʻxshardi: qizil yoʻlaklar, faxriy qorovul, muzokaralar, kameralar qarshisidagi tabassumlar. Ammo diplomatik protokol ortida ancha muhim jarayon yashirin edi. Dunyo xalqaro siyosat geometriyasi qanday oʻzgarganini koʻrdi.

Bundan oʻn-oʻn besh yil avval yirik davlatlar rahbarlari Xitoyga tez oʻsib borayotgan iqtisodiyot bilan hamkorlik qiluvchi davlat vakillari sifatida kelardi. Endi esa vaziyat butunlay boshqacha koʻrina boshladi. Tramp ham, Putin ham Pekinga aynan Xitoy global iqtisodiy va strategik masalalarni hal etishda markaziy oʻringa chiqqan bir paytda tashrif buyurdi.

Eng diqqatga sazovor jihat – imzolangan hujjatlar yoki rasmiy bayonotlarda emasdi. Asosiy maʼno muzokaralar muhitida, Xitoy rahbariyatining ishonchida va Si Szinpin ikki yadroviy davlat yetakchilari bilan yonma-yon turganidagi muomalasida sezildi.

Maʼlumki, 2000 yil boshida Xitoy iqtisodiyoti AQSh iqtisodiyotining taxminan 12-13 foiziga teng edi. 2025 yilga kelib Xitoy yalpi ichki mahsuloti xarid qobiliyati pariteti boʻyicha 41 trillion dollardan oshdi va dunyoda birinchi oʻringa chiqdi. AQShda bu koʻrsatkich taxminan 30-31 trillion dollar atrofida boʻldi. Nominal YaIM boʻyicha Amerika hamon peshqadam boʻlsa-da, sanoat va infratuzilma quvvati boʻyicha Xitoy dunyoda mutlaq yetakchiga aylandi.

Katta umid bilan boshlanib, murosa bilan tugagan tashrif

Yuqorida keltirilgan raqamlar quruq statistika emas. Ular xalqaro munosabatlardagi kuch muvozanatini oʻzgartirmoqda. Ayniqsa, bu Donald Trampning tashrifi vaqtida yaqqol koʻrindi. Amerika prezidenti Pekinga savdo ziddiyatlarini yumshatish, noyob yer metallari taʼminotini muhokama qilish va texnologik raqobatni nazorat etish maqsadida kelgan edi. Chunki Vashington yaxshi tushunardi: bugungi dunyoda iqtisodiy qudrat neft yoki banklar emas, balki texnologiyalar va resurslar zanjiri orqali belgilanmoqda.

XXI asrda taʼsir uchun kurash tobora anʼanaviy armiyalar toʻqnashuviga emas, balki mikrochiplar, akkumulyatorlar, sunʼiy intellekt, logistika va noyob yer elementlari uchun raqobatga aylanmoqda. Va aynan shu sohalarda Xitoy endi inkor etib boʻlmaydigan ustunlikka erishdi.

Hozir Xitoy noyob yer metallarini qayta ishlash va tozalash bozorining qariyb 85-90 foizini nazorat qiladi. Bu esa yuqori texnologiyalar va harbiy sanoat uchun strategik ustunlik beradi. Elektromobillar uchun akkumulyator ishlab chiqarishning 75 foizdan ortigʻi ham Xitoy hissasiga toʻgʻri keladi.

Xitoy quyosh panellari, akkumulyatorlar va ular uchun zarur komponentlar ishlab chiqarishda global yetakchiga aylandi. Ayrim segmentlarda uning ulushi 70-90 foizgacha yetadi. Amerika harbiy sanoati va yuqori texnologiya sohalari uchun zarur boʻlgan koʻplab komponentlar ham aynan Xitoy yoki Xitoyga bogʻliq taʼminot zanjirlari orqali keladi.

Shu sababli Vashington Xitoyga qarshi tariflar va cheklovlar joriy qilgan boʻlsa-da, ikki iqtisodiyot oʻrtasidagi bogʻliqlikni toʻliq uzolmadi. Savdo urushlari va tariflarga qaramay, AQSh va Xitoy oʻrtasidagi yillik tovar ayirboshlash hajmi hali ham yuzlab milliard dollar bilan oʻlchanmoqda (2025 yilda – 600 milliard dollar). Bu esa bir haqiqatni koʻrsatdi: endi Amerika Xitoyni iqtisodiy jihatdan toʻliq ihotalay olmaydi.

Trampning tashrifi aynan shu voqelikni ochiq koʻrsatdi. Bir paytlar AQSh boshqalarga shart qoʻygan boʻlsa, endi Vashingtonning oʻzi murosa izlashga majbur edi.

Yetakchilikka intilayotgan davlat

Xitoy diplomatiyasi azaldan ramzlar va marosimlarga katta ahamiyat beradi. Ammo 2026 yildagi qabullarda Gʻarbni hayratda qoldirishga urinishdan koʻra, oʻz maqomini namoyish qilish ruhi kuchliroq sezildi. Si Szinpinning harakatlari va chiqishlari ortida “Xitoy endi qoidalarni qabul qiluvchi emas, ularni shakllantiruvchi davlat” degan yashirin signal bor edi.

Sir emas, bu omillar asosida ulkan iqtisodiy kuch yotadi. Xitoy bugun dunyodagi eng katta sanoat ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi. Bugun Xitoy dunyo sanoat ishlab chiqarishining taxminan uchdan bir qismini taʼminlaydi. Ayrim xalqaro baholashlarga koʻra, bu koʻrsatkich 30 foizdan ham yuqori. AQShda bu koʻrsatkich taxminan 15-16 foiz atrofida. Dunyodagi eng yirik 10 konteyner portining 7 tasi Xitoyda joylashgan. Pekin soʻnggi 20 yilda 40 ming kilometrdan ortiq yuqori tezlikdagi temir yoʻl qurdi – bu butun dunyodagi shunday temir yoʻllarning asosiy qismi demakdir.

Putin tashrifi: avval uka, endi esa akaga aylangan Xitoy

Yanada qiziqarli manzara Vladimir Putinning tashrifi vaqtida namoyon boʻldi. Rossiya oxirgi yillarda sanksiyalar tufayli Gʻarb bozorlaridan sezilarli darajada uzilib qoldi. Natijada Moskva iqtisodiy jihatdan Pekinga tobora koʻproq yaqinlashishga majbur boʻldi. 2025 yilda Rossiya va Xitoy oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 250 milliard dollarga yaqinlashdi. Rossiya tashqi savdosida Xitoyning ulushi rekord darajaga chiqdi.

Energetika sohasidagi raqamlar esa yanada ulkan. Rossiya neftining katta qismi aynan Xitoyga yoʻnaltirilmoqda. “Sibir kuchi” gaz quvuri orqali yetkazib berilayotgan gaz hajmi yil sayin ortmoqda. Ammo Pekin Moskva taklif qilayotgan barcha shartlarga darhol rozi boʻlayotgani yoʻq. Masalan, “Sibir kuchi-2” loyihasi boʻyicha Xitoy bir necha yildan beri muzokaralarni choʻzmoqda va gaz narxi hamda marshrut boʻyicha oʻz manfaatlarini qattiq himoya qilmoqda. Bu esa munosabatlardagi haqiqiy kuch muvozanatini koʻrsatadi.

Moskvaga Pekin kerak. Ammo Pekin Rossiyaga faqat oʻz manfaatlari doirasidagina ehtiyoj sezmoqda.

Bugungi kunda Rossiya tashqi hisob-kitoblarining katta qismi yuan orqali amalga oshirilmoqda. Moskva bir necha yil avval dollarga muqobil sifatida koʻra boshlagan valyuta endi amalda Rossiya iqtisodiyotining muhim qismiga aylanib ulgurdi.

Gʻarb tahlilchilari bejizga Rossiyani “Xitoyning kichik sherigi (ukasi)” deb atay boshlamayapti. Bu ibora Moskva uchun ogʻriqli eshitilishi mumkin. Ammo raqamlar geosiyosiy voqelikni koʻrsatmoqda.

Xitoy esa bu paytda oʻz global taʼsirini faqat iqtisodiyot orqali emas, balki infratuzilma va moliyaviy loyihalar orqali ham kengaytirmoqda. “Bir kamar – bir yoʻl” tashabbusi doirasida Pekin 150 dan ortiq davlat bilan hamkorlik qilmoqda. Turli hisob-kitoblarga koʻra, ushbu loyihalarga kiritilgan umumiy investitsiyalar 1 trillion dollardan oshib ketgan.

Afrikadagi portlar, Markaziy Osiyodagi temir yoʻllar, Yaqin Sharqdagi energetik infratuzilmalar – bularning barchasi Xitoy taʼsirining yangi xaritasini shakllantirmoqda.

Eng muhimi, Pekin Gʻarbdan farqli ravishda koʻp hollarda davlatlarning ichki siyosatiga aralashmaslikka urinmoqda. Koʻplab rivojlanayotgan mamlakatlar uchun bu juda jozibali model koʻrinadi: investitsiya va kreditlar bor, ammo demokratiya yoki inson huquqlari boʻyicha qattiq siyosiy talablar yoʻq.

Xitoy hali choʻqqiga chiqmadi

Shunday boʻlsa-da, XXRning oʻzida ham jiddiy muammolar mavjud. Mamlakat aholisi qisqarishni boshladi. 2025 yilda Xitoyda tugʻilish darajasi tarixiy minimumga tushdi. Koʻchmas mulk bozoridagi inqiroz milliardlab dollarlik yoʻqotishlarga olib keldi. Mahalliy hokimiyatlar qarzi esa trillionlab dollar bilan oʻlchanmoqda.

Bundan tashqari, AQSh hamon dunyodagi eng qudratli moliyaviy tizimga ega. Dollar xalqaro hisob-kitoblarning asosiy valyutasi boʻlib qolmoqda. Amerika armiyasi dunyo boʻylab yuzlab harbiy bazalarga ega. NATO va Vashingtonning Osiyodagi ittifoqchilari hali ham AQSh taʼsirini saqlab turibdi. Ammo tarixda baʼzan yangi davrni aniq bir voqea emas, balki umumiy muhit belgilaydi.

2026 yil bahorida Pekinda aynan shunday muhit paydo boʻldi. Chunki dunyo birinchi marta shunday manzarani ochiq koʻrdi: AQSh ham, Rossiya ham Xitoy bilan munosabatlarni saqlab qolishdan manfaatdor. Va Pekin buni juda yaxshi tushunib turibdi.

Balki XXI asr hali toʻliq “Xitoy asri”ga aylanmagandir. Ammo bir narsa aniq: endi hech bir yirik geosiyosiy qaror Xitoysiz qabul qilinmaydigan dunyo shakllanmoqda.

Bu hali debochasi

Ehtimol Vashington hali ham dunyoning eng qudratli harbiy va moliyaviy markazi boʻlib qolayotgandir. Ammo tarixda shunday pallalar boʻladiki, yangi davr tanklar yoki deklaratsiyalar bilan emas, balki davlatlar qanday harakat qilayotgani bilan boshlanadi.

2026 yil bahorida Pekinda aynan shunday manzara yuzaga keldi. Bir paytlar dunyo boshqalarni oʻz poytaxtiga chaqirgan davlatlarga qarab shakllangan edi. Endi esa Amerika ham, Rossiya ham Pekinga kelmoqda. Bu oddiy diplomatiya emas. Bu kuch markazlarining jim, ammo ulkan siljishidir.

Xitoy hali dunyoni toʻliq boshqarayotgani yoʻq. Lekin u allaqachon dunyo kimni eshitishga majbur boʻlayotganini oʻzgartirib ulgurdi.

Eng muhim oʻzgarish ham shunda: XXI asrning yangi geosiyosiy qoidalari endi faqat Gʻarbda yozilmayapti. Ularning bir qismi Pekinda yozilmoqda.

Abulfayz Sayidasqarov