Mualliflik huquqi atrofidagi mojarolar

Soʻnggi kunlarda Oʻzbekiston madaniy muhitida mualliflik huquqi va gonorar toʻlovlari bilan bogʻliq masala jamoatchilik muhokamasiga chiqdi. Oddiy huquqiy jarayon sifatida boshlangan voqea kutilmaganda ijodkorlar, huquqshunoslar va jamoatchilik eʼtiborini oʻziga qaratdi. Bu bejiz emas. Chunki intellektual mulk mavzusi mamlakatda uzoq yillardan beri eng nozik va bir vaqtning oʻzida yetarlicha muhokama qilinmaydigan masalalardan biri hisoblanadi.

Muhokamalarga sabab – Muqimiy nomidagi Oʻzbekiston davlat akademik musiqali teatri direktori, shuningdek, Mualliflik huquqlarini himoya qilish palatasi raisi va sanʼatkor Azim Mullaxonovga nisbatan Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 177-1-moddasi 1-qismi boʻyicha qoʻzgʻatilgan maʼmuriy ish boʻldi. Gap mualliflik huquqlari va tegishli toʻlovlar sohasidagi qonunchilik buzilgani haqidagi ehtimoliy holatlar haqida borayotgan edi.

Bir qarashda, bu vaziyat oddiy huquqiy jarayondek tuyulishi mumkin edi. Biroq qisqa vaqt ichida u ancha keng ijtimoiy mazmun kasb etdi. Mutaxassislar va madaniyat sohasi vakillari nafaqat muayyan ishni, balki mamlakatda mualliflik huquqlarini himoya qilish tizimining umumiy holatini ham muhokama qila boshladilar. Zero, qonunning quruq huquqiy atamalari ortida har qanday zamonaviy davlat uchun muhim boʻlgan savol turardi: ijodkorning intellektual mehnati qay darajada samarali himoya qilinmoqda?

Nozik mavzu

Madaniyat sohasi uchun bu mavzu ayniqsa sezgir hisoblanadi. Teatr, musiqa, adabiyot va sahna sanʼati faqat binolar yoki davlat dasturlari orqali emas, avvalo mualliflar, bastakorlar, rejissyorlar va ijrochilar mehnati orqali yashaydi. Shu bois mualliflik toʻlovlari bilan bogʻliq har qanday bahs tabiiy ravishda katta qiziqish uygʻotadi.

Vaziyat tez rivojlana boshladi. Axborot maydonida ehtimoliy katta mojaro haqidagi taxminlar paydo boʻldi. Ayrim ekspertlar bu holatda intellektual mulkni boshqarish tizimida yillar davomida toʻplanib kelgan muammolar alomatini koʻrdilar. Boshqalar esa sud jarayoni yakunlanmaguncha shoshma-shosharlik bilan xulosa chiqarmaslikka chaqirdi.

Keyin Intellektual mulk agentligining PTSH 2603304156734-sonli maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi bayonnomasiga koʻra, Azim Mullaxonovga nisbatan MJtKning 177-1-moddasi 1-qismi bilan maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish hujjatlari jinoyat ishlari boʻyicha Chilonzor tuman sudining ish yurituviga kelib tushdi. Masalani mazmunan koʻrib chiqish uchun 13 may, soat 15:30 ga sud majlisi belgilandi.Lekin shu kuni Azim Mullaxonov sud zaliga kelmagani bois sud majlisi 14 may soat 15:00 ga koʻchirildi.

Kutilmagan (ehtimol kutilgan) yakun

Lekin voqealar kutilmagan tarzda tez yakun topdi. MJtKning 177-1-moddasi 1-qismi boʻyicha Muqimiy nomidagi Oʻzbekiston davlat akademik musiqali teatri direktori M. A.ga nisbatan yuritilgan maʼmuriy ish jinoyat ishlari boʻyicha Chilonzor tuman sudi qarori bilan ish yurituvdan tugatildi.

Sudning tushuntirishicha, Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning (MJtK) 271-moddasida muayyan holatlar mavjud boʻlgan taqdirda maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishlarni yuritishni boshlash mumkin emasligi, boshlangan ish esa tugatilishi lozimligi belgilangan. Xususan, MJtKning 177-1-moddasi (mualliflik huquqini buzish) 1-qismida nazarda tutilgan huquqbuzarlikni birinchi marta sodir etgan shaxs – huquqbuzarlik aniqlangan paytdan eʼtiboran oʻttiz kunlik muddatda ixtiyoriy ravishda bartaraf etgan boʻlsa, unga nisbatan ish yuritish mumkin emas, boshlagan ish esa tugatilishi lozim.

Shu tariqa atrofida jamoatchilik muhokamasi va turli kutilmalar shakllana boshlagan jarayon jiddiy shov-shuvlarsiz yakuniga yetdi.

Savol ochiq qolmoqda

Vaziyat yechim topgan boʻlsa-da, ushbu voqea ortidan muhim savollar ochiqligicha qoldi. Bu holat Oʻzbekistonda mualliflik huquqi mavzusi asta-sekin tor doiradagi professional muhokamadan chiqib, keng ijtimoiy kun tartibining bir qismiga aylanayotganini yana bir bor koʻrsatdi. Kreativ iqtisodiyot rivojlanayotgan hozirgi sharoitda intellektual mulk toʻlaqonli iqtisodiy resursga, muallif mehnatini himoya qilish esa davlat huquqiy tizimining yetuklik koʻrsatkichiga aylanmoqda.

Bugun dunyoning koʻplab davlatlari madaniyatni – nafaqat maʼnaviy qadriyat, balki strategik iqtisodiy tarmoq sifatida ham baholamoqda. Musiqa, teatr sahnalari, kino, raqamli kontent va adabiy asarlar zamonaviy industriyaning muhim qismini tashkil etmoqda. Bunday voqelikda gonorarlar toʻlanishining shaffofligi va mualliflik huquqlariga rioya qilinishi nafaqat qonun, balki ijodiy muhitdagi ishonch masalasiga ham aylanadi.

Ehtimol, ushbu holat haqiqatan jiddiy huquqiy oqibatlarga asos boʻlmagan. Sud qarori ham aynan shunday xulosani koʻrsatmoqda. Biroq bunday ishning oʻzi paydo boʻlgani davrning oʻziga xos signali sifatida qabul qilinishi mumkin.

Chunki zamonaviy davr ijodiy mehnatga boʻlgan munosabatni oʻzgartirmoqda. Ilgari sanʼat asosan ilhom va maʼnaviyat sohasi sifatida qabul qilingan boʻlsa, bugun u bir vaqtning oʻzida huquq, iqtisodiyot va reputatsiya masalasiga aylanib bormoqda.

Va ehtimol, ushbu voqeaning asosiy xulosasi ham aynan shundadir: muallifga boʻlgan hurmat balandparvoz bayonotlardan emas, balki mamlakat madaniyatini yaratayotgan insonlar uchun adolatli va tushunarli qoidalar yaratishdan boshlanadi.